Барҳаёт Ислом ҳазорасини бошқа ҳазоралардан фарқлантириб турган инсонийлик хусусиятига эътибор бермай илож йўқ. Зеро, бу хусусият инсониятни адоват, нафрат, тафриқа ва миллатчилик муҳитидан муҳаббат, марҳамат, ўзаро ёрдам, Аллоҳ ва қонун олдида баробарлик муҳитига олиб чиқди. Жамият вужудини ирқни ирққа, тоифани тоифага ёки миллатни миллатга афзаллигидан бирор асар бўлмаган тенглик – баробарликка йўллади. Бу ўзига хослик ҳазоранинг асосларида, қонунларида ва воқелигида ёрқин намоён бўлади. Инсоний ўзига хослик асосларини Ислом ўз пайтида шундай эълон этди: «Эй инсонлар! Сизларни бир жондан (Одамдан) яратган ва ундан жуфтини (Ҳаввони) вужудга келтирган ҳамда у икковидан кўп эркак ва аёлларни тарқатган Парвардигорингиздан қўрқингиз!» (Нисо сураси, 1-оят). Гарчи кейинчалик одамлар миллатларга, қабилаларга, шаҳарларга ва жинсларга ажраган бўлса ҳам, башар гўё бир уй, бир ота ва бир онадан тарқаган оға-иниларга ўхшайди. Шундай бўлгач, уларнинг ирқ ва юртдаги фарқланишлари эзгулик учун ўзаро ёрдам, танишув ва учрашув йўли томон олиб боради. Мана шундан абадий инсоний қонуният келиб чиқди: «Эй инсонлар, дарҳақиқат, Биз сизларни бир эркак (Одам) ва бир аёл (Ҳавво)дан яратдик ҳамда бир-бирларингиз билан танишишинглар (дўст, биродар бўлишинглар) учун сизларни (турли-туман) халқлар ва қабила-элатлар қилиб қўйдик» (Ҳужурот сураси, 13-оят). Шундан сўнг ҳаёт баъзи шахсларнинг мартабасини кўтариб, бошқаларникини ерга урди. Бир тоифани бой қилиб, кўпларни фақир қилди. Бир одам ҳоким бўлиб, халқ унга бўйсунди. Баъзи қавмларнинг танаси оқ бўлса, бошқа миллатларнинг ранги қора бўлди.

Гарчи бу ҳаётнинг ўзгармас қонунияти бўлса-да, лекин мартабаси баланд тубандагидан, бой камбағалдан, ҳоким раиятдан, оқ рангли ранги қорадан фарқ этиши мумкин эмас. Балки ҳамма баробардир. Улар одамияти, инсонияти тўғрисида Аллоҳ ҳузурида тенгдир. Ўрталаридаги фарқ фақатгина тақвода бўлади. «Албатта, сизларнинг Аллоҳ наздидаги энг ҳурматлироғингиз тақводорроғингиздир» (Ҳужурот сураси, 13-оят). Улар қонун олдида, унга бўйсунишликда ҳам баробардирлар. Улар ўртасида фақат ҳақиқат бўлсагина айирма бўлади. «Бас, ким (ҳаёти дунёдалик пайтида) зарра мисоличалик яхшилик қилса, (Қиёмат кунида) ўшани кўрур. Ким зарра мисоличалик ёмонлик қилса, уни ҳам кўрур!» (Залзала сураси, 7-8-оятлар). Улар жамият вужудида ҳам баробардирлар. Кучлилари заифларини, жамоа эса шахснинг ҳолатини тушунади. «Мўминларнинг ўзаро муҳаббат ва марҳаматдаги мисоллари бир жасаднинг мисолига ўхшайди. Агар ундан бирор аъзо шиква қилса, бошқа аъзолар иситма ва бедорлик билан унга ҳамдард бўладилар».

Иккинчи боб
Жамоат фазилати ҳақида

Рисоланинг аввалида кўп инсонлар намоз ўқийдилар-у, лекин жамоатга эътибор бермасликлари ҳақида ёздик. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам намозга қандай мустаҳкам бўлсалар, жамоатга ҳам шундай қаттиқ бўлганлар.

Бу боб икки фаслдан иборатдир:

1. Жамоатнинг фазилати ҳақида.
2. Жамоатни тарк қилганларга итоб бўлиши ҳақида.

Биринчи фасл

Ибн Умардан (р.а.) ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Жамоат билан ўқилган намоз ёлғиз ўқилган намоздан 27 даража ортиқдир”, дедилар (Имом Молик, Бухорий, Муслим, Термизий ва Насаий ривоятлари).

Бисмиллаҳир роҳманир роҳим

“Аллоҳ ризолиги учун қибла томонга юзланиб бугунги пешин намозининг тўрт ракат фарзини ўқишни ният қилдим.”
Қўллар елка баробарида кўтарилади.

Аллоҳу Акбар.
Ўнг қўлни чап қўл устида тутиб, қўлларини кўкракка қўйилади. Бу ҳол қиём дейилади. “Қиём”да (тик турилган ҳолда) сажда қилинадиган жойга қараб, навбати билан, қуйидагилар ўқилади:

Сано дуоси.
Субҳанокаллоҳумма ва биҳамдика ва таборакасмука ва тааъла жаддука ва ла илаҳа ғойрук.
(Аллоҳим! Сенинг номинг муборакдир. Шон-шарафинг улуғдир. Сендан ўзга илоҳ йўқдир.)

Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи бошлайман.

1. Динни (охиратдаги жазони) ёлғон дейдиган кимсани(нг қандай кимса эканини) кўрдингизми (билдингизми)? 2-3. Бас, у етим-есирни (қўполлик билан) ҳайдаб соладиган ва (кишиларни) мискин-бечорага таом беришга тарғиб қилмайдиган кимсадир. 4-5. Бас, намозларини “унутиб” қўядиган кимсалар бўлган “намозхон”ларга ҳалокат бўлгайки, (6-7) улар риёкорлик қиладиган ва рўзғор буюмларини ҳам (кишилардан) манъ қиладиган (яъни, бирон кишига фойдалари тегмайдиган) кимсалардир!

«Мунир» тафсиридан

Бу сура охирида келган сўз билан “Моъун” деб аталган. “Дин сураси” деб ҳам номланади.

Сура ўз ичига олган нарсалар

Сура бошида ҳисоб ва жазо кунига ишонмайдиган кофирларга “Динни (охиратдаги жазони) ёлғон дейдиган кимсани кўрдингизми?” деб диққат тортилиб, уларнинг икки хил ёмон сифати айтилади: биринчиси, етимларни ҳайдаб, қўполлик қилишлари; иккинчиси, мискинларга таом улашишдан тўсишлари.
Сура хотимасида ўзини мусулмон кўрсатиб, кофирлигини яширадиган мунофиқлар ёмонланади ва уларнинг уч сифати баён қилинади: намоздан ғофиллик, риёкорлик, қўшнилар орасида олиб-бериб ишлатиладиган рўзғор буюмларини ҳам қизғаниш.

Халқимиз орасида хўжа қизига қорача, яъни хўжа, саййидзода бўлмаганлар уйланиши қийин кечиши, умуман, олийнасаблар ўз қизларини одатда қораларга бермаслиги ҳалигача сақланиб қолаётгани рост гап. Никоҳдаги тенглик – “куфув” ёки “кафоат” ҳақида тўла ва муфассал бир маълумот олиш ва бериш ҳақида ўйлаб юрар эдим. Ушбу мақоламиз ана шулар ҳақида бўлади, инша Аллоҳ.

Билмоқ лозимки, Ҳанафия, яъни Имоми Аъзам мазҳабида никоҳ борасида тенглик эътибор қилинади. Ахир халқ орасида ҳам «Тенг тенги билан…» деган гап бор-ку! Бу ҳақда байт ҳам бор:

Кабутар кабутар ила, ғоз билан ғоз,
Ҳамжинс билан ҳамжинс қилар парвоз.

Имоми Аъзам мазҳабида келин ва куёв тарафнинг бир-бирларига тенг бўлиши борасидаги кўрсатмаси мазкур мазҳабнинг нақадар улуғ ва ҳақ мазҳаб экани, унинг халқчил бир мазҳаб экани ойдинлашади. Қанча-қанча оилалар орасида тенглик бўлмаганидан ажралишлар бўлаётгани сир эмас. Ўзларини олийнасабман деб юрадиганлар табиий равишда ҳеч қачон қизларини қорачаларга бермайди, ундай қизлар ҳам никоҳга рози бўлавермайди. Мабодо бўладиган бўлса ҳам қачонлардир турмуш чорраҳаларида бу нарса юзага чиқиб қолади. Ёки аждодлари мусулмон бўлмаган йигитларга бутун аждодлари мусулмон ўтган қиз турмушга чиққан пайтда ҳаётлари тотувликда ўтса, хўб-хўб. Аммо унингдек йигитлар ўз динига содиқ қолади, деб ким кафолат беради?!

Абу Бакр Сиддиқ (р. а.), ўзларининг содиқларидан, севикли ҳабибларидан бир нафас ҳам ажралмай, узоқлашмай, доимо бирга бўлишга ҳаракат этардилар. Фақат бир нарса олди-сотти қилгани бирор ёққа борганларидагина бироз фурсат ажралишга мажбур бўлардилар. Ишларини битказгач, тездан яна дўстларининг ёнларига қайтиб келардилар. Ўзларида бўлган бор нарсаларини хоҳ арзон, хоҳ қиммат бўлсин, дин ғалабаси йўлига аямай сарф этардилар. Бир куни Умай ибни Халаф исмли кофирлар сардори Билол ибни Раббоҳ деган хабаш қулни Ислом динидан қайтариш учун азоблаётганини, қумлоқ саҳрога олиб чиқиб қайноқ қумларга ётқизиб устларига оғир тошларни бостириб қийнаётганини кўрдилар. Берилаётган азоб қулнинг фақат иймонини зиёда қиларди холос. Шунчалик қийноқ ва азоблар чекиб турган пайтида ҳам оғзидан ягона «АҲАД», «АҲАД» деган сўз чиқарди, холос. Абу Бакр, Умайя шайтондан Билол ибни Раббох разияллоҳу анҳуни катта пул баробарига сотиб оладилар. Кейин эса Оллоҳ учун ва раббил оламин ҳидоят қилиб йўллаган Ислом муҳаббати учун уни озод қилиб юборадилар.

Умар ибни Ҳаттобнинг Замир Румия исмли чўрилари бўлар эди. У аёл Умардан аввалроқ Ислом динига мушарраф бўлганди, Ҳазрат Умар уни қаттиқ қийнаб, жуда кўп мартаба урганлари натижасида чўрининг кўзлари кўр бўлиб қолганди. Аммо шу ҳолатида ҳам раббил оламин кўрсатган йўлидан четга тоймаганди. Кўзидан ажралса-да, иймонидан айрилмаганди. Абу Бакр бу чўрини сотиб оладилар. Кейин эса Oллоҳнинг ризолиги йўлида озод этиб юборадилар. Чўрининг кўзлари ожиз бўлиб қолган пайтда қурайшлар, «мана бу мочағар Лот ва Манотнинг қарғишига қолди», деб гап-сўз юритгандилар. Уларга қараб бахтли аёл шундай деганди:

Умар кўчадан келиб, эндигина истироҳат учун ёнбошламоқчи эди, қўшни аёл кириб келди:

– Менга қара, Ибн Хаттоб, сендан ёрдам сўраб чиқдим. Икки жориям саркашлик қилиб, жонимга тегяпти. Ота-боболаримизнинг динини ташлаб, анави Муҳаммад деганларига эргашаётган эмиш. Йўлга солишга кучим етмаяпти, биласан, бошимда эркагим йўқ. Сен бир таъзирини бериб қўярмикансан, деб чиқувдим.

Умарга жон кирди. Унинг вужудида ёввойи бир куч, шафқатсиз бир телба туйғу асло тинчлик бермас, фитратидаги баджаҳллик, қайсарлик, уришқоқлик ҳамиша уни гиж-гижлаб турар, қаерда жанжал-тўполон бўлса, ўша ерда Умар ҳозиру нозир эди. Ҳозир ҳам эндигина қозиққа илган қамчисини олиб, беваникига қараб юрди. Кира-солиб, она-бола Наҳдийя ва Лубайнани аямай, боши-кўзи демай савалай кетди. У «диндан чиққан» она-болани узоқ қамчилади, уларнинг юз-кўзи қип-қизил қонга беланди. Умар ора-сира уришдан тўхтаб, аёлларнинг «инсоф»га кириб, узр сўрашини кутар, аммо уларнинг шунча калтакка ҳам парво қилмай, «иймон», «иймон», деяверишлари баттар ғазаблантирарди. У яна жазавага тушганича, қамчи устига қамчи ёғдирарди.