Мадрасалар тўғрисида сўзланадиган бўлса, улар қўмондон, уламо, тужжор, подшоҳ ва амирлар томонидан ҳадя қилинган жуда кўп вақфлар эвазига бунёдга келганди. Уларнинг сони ҳаддан ортиқ кўп эди. Ислом оламининг бўйи-ю энидан кезиб, ўнлаб муаллим ва мударрис таълим бераётган бир неча мадрасадан ҳоли бирор шаҳар ёки қишлоқни учратмас эдингиз.

Масжидлар Ислом ҳазорасидаги мадрасаларнинг илк уруғи бўлган. Улар фақатгина ибодат ўрни бўлмай, балки масжидлардан мадраса ўрнида ҳам фойдаланилган. Уларда мусулмонлар ўқиш, ёзиш, Қуръон, шаръий илмлар, тил ва бошқа турли фанларни ўрганганлар. Кейинчалик масжиднинг ёнида мактаблар ташкил этилиб, улар ўқиш, ёзиш, Қуръон ва арабий, риёзий илмлардан таълим олишга ихтисослаштирилди. Бу мактаблар ҳозирги давримиздаги ибтидоий мадрасаларга ўхшаб кетарди. Улар жуда кўп бўлиб, ҳатто Ибн Ҳавқал Сақамийя бир шаҳарда ана шундай мактаблардан уч юзтасини санаб берган. Улар баъзан катта бўлиб, минг толибни ўзига сиғдирган. Абул Қосим ал-Балхийнинг тарихида зикр қилинишича, унинг мактабида уч минг шогирди таҳсил олган. Мактаб шу даражада катта бўлганки, толиби илмларни назорат қилиш, кузатиб туриш учун эшак миниб юришга мажбур бўларди.

Иттифоқо бир куни мўминлар амири Умар ибн Хаттобнинг (р.а.) ҳузурларига уч йигит кириб келишди. Улар оталарини ўлдирган қотилни тутиб келишганди, ундан қандай қасос олиш масаласини аниқлашни халифага топширмоқчи эдилар. Қотил ҳазрати Умарни алдаб бўлмаслигини тушуниб, айбини бўйнига олди, ҳар қандай жазога розилигини изҳор қилди. Фақат мол-мулкини фарзандларига билдириб қўйиш учун уч кунга муҳлат сўради. Ўша ерда ҳозир бўлган саҳобийлардан Абу Зарр ғифорий қотилнинг кафолатини олди.

Уч кун ўтди, қотилдан дарак йўқ эди. Халифа унинг кафолатини олган Абу Заррни топтириб келди. У етиб келиб, қатл этилишга тайёргарлик кўра бошлади. Шу пайтда ўша қотил ҳаллослаганича етиб келди. Халифанинг юзи ёришди. Қотилдан таажжубда сўради:

13-йил 22-жумодил аввалда (634 йил 23 август) халифалик мансабига сайланган Умар ибни Ҳаттоб «Ислом давлатини бошлаб тўғри асосга бино қилган зот», дея таъриф этиладурлар. Ўзларининг энг биринчи хутбаларида тутаётган сиёсатлари ҳақида қисқача, аммо ғоят очиқ тарзда баёнот бергандилар. Мана шу хутбаларида айтган сўзларига умрларининг охиригача амал қилолдилар, уддасидан чиқдилар. «Араблар етакловчига эргашадиган асов туяларга ўхшайдилар. Аммо мен уларни, Оллоҳга қасам ичиб айтаманки, тўғри йўлга соламан», дегандилар. Воқеан шундай бўлди. Ҳеч қандай тартиб ва интизомни билмайдиган араб жаззирасидаги халқларни бир бутун давлат қўл остида бирлаштириб, ўз замона-сидаги энг кучли саналмиш Эрон ва Визант салтанатларига таҳдид соладиган миллатга айлантира олдилар.

Мана шу бошбошдоқ халқларни бирлашуви оқибатида тузилган давлат Эрон каби юксак тараққиётга эга бўлган салтанатнинг тўрт минг йиллик тарихини ер юзидан ўчириб ташлай олди. Визант салтанатининг аркларини эса ларзага солиб юборди. Жуда кўп ерларни қўлидан тортиб олди ва ўз давлати чегарасига қўшди. Ироқ, Сурия, Миср каби дунёда энг унумдор бой мамлакатлар саналган жойларни ҳам араб давлати ҳисобига кенгайтириб қўшиб олди. Ўн йилдан ортиқроқ вақт мобайнидаги ҳукмдорликларида Умар ибни Ҳаттоб Абу Бакр замонларида бошланган футуҳотларни ғоят жиддият кўрсатиб давом этдирдилар. Амалда зўр муваффақиятга эришдилар.

«Аллоҳдан қўрқ!»

Умар ибн Хаттоб (р.а.) чинакамига мўминларнинг амири, одил ва форуқ халифаси эди. Ҳазрати Умар (р.а.) ўз оиласи ва болалари учун овқат ва унни ўзи орғалаб ташиди. Халифа ўз қўли билан овқат пишириб, етимларга тарқатди. У Аллоҳдан қўрқарди, ҳамиша Аллоҳнинг ризолигини истарди, Аллоҳга мақбул ишларни қилишга интиларди. «Дажла қирғоғида бир чўпоннинг қўзисини бўри олиб қочса, Аллоҳ халифа Умардан сўрайди», деб кўз ёшини тўкарди. Бир гал отда кетаётиб ўзига-ўзи: «Ё Умар, Аллоҳдан қўрқ!» деди ва шу заҳоти отдан тушиб, бошини ерга қўйиб, сажда қилди ва овози бўғилган ҳолда «Умар кимки, Аллоҳдан қўрқмасин!» дея нола қилди. У ҳар ишда одиллик қиларди, ночор, мазлум, ожиз кишиларнинг ҳимоячиси эди. Ҳатто, бир гал бир волийга шаҳодатнома бериб, вилоятга раҳбар қилиб жўнатаётиб, суҳбат чоғида унинг ўз фарзандларини бирор марта қучоғига олиб эркаламаганини билиб қолгач, шаҳодатини йиртиб ташлаб, қувиб чиқарган ҳам шу ҳазрати Умар (р.а.) эди. У кишининг яна бир одатлари бор эди. Ҳар куни қош қорайгач, ўзидан-ўзи: «Айт-чи, эй Умар, бугун Аллоҳ йўлида нима иш қилдинг?» деб сўрарди.

Миллатнинг тараққий этгани, яшовчанлигига далолат қилишда ўз кишиларига олийжаноблик қилишдан кўра яхши нарса йўқдир. Бу олийжаноблик нафақат жамиятнинг барча табақаларини, балки ер юзидаги инсону ҳайвондан иборат жонзотни яхшилик, эзгулик ва раҳмат билан файзли қилади. Миллатлар ҳазораси мана шу миқёслар боис тарихда қолади, шу йўлдаги излари билан ҳазоралар ўртасида тақдирланади.

Мусулмон миллати бу тўғрида бирор халқ мутлақо етолмаган чўққини забт этган. Ундан кейин ҳам ҳозиргача бирор миллат бу даражага эришолмади. Ўтган асрларда миллат ва ҳазоралар яхшилик майдонида ибодатхона ва мадрасалардан иборат тор нуқтадан бошқа бирор нарсани билмадилар. Ҳозирги замонда эса, ғарб миллатлари гарчи ижтимоий эҳтиёжларни ижтимоий ва умумий муассасалар орқали қондираётган бўлсалар-да, лекин Аллоҳ азза ва жалла учун холис бўлган инсоний олийжаноблик чўққисига ета олмадилар. Албатта, ғарбликларни умуминсоний эзгулик томон чорлашда обрў, шуҳрат, овоза бўлиш ва тарихда қолиш истагининг таъсири катта бўлган.
Ҳолбуки, Ислом миллатини яхши амалларга биринчи навбатда ундаган нарса Буюк зот Аллоҳ розилигини исташ бўлган. Бунда одамларнинг билиш-билмасликлари аҳамиятли бўлмаган. Бунга далил сифатида ушбу мисол кифоя қилади: Салоҳиддин Айюбий бор бойлигини яхши ишларга сарфлаган. Шом, Миср мамлакатларини масжид, мадраса, карвонсарой ва бошқа хайрия муассасалари билан тўлдириб юборган. Лекин уларнинг бирортасига ўз исмини эмас, балки қўмондонлари, вазирлари, ёрдамчилари ва дўстларининг номларини ёздирган. Бу – эзгу амалларда нафснинг насибасидан покланишнинг энг ёрқин кўринишидир.
Яна бир нарса: ғарбликлар ўз ижтимоий муассасаларида кўпинча юртдошлари манфаатлари билан чекланиб қолишган бўлса, исломий ижтимоий муассасалар жинси, тили, ватани ва мазҳабидан қатъий назар, ҳар бир инсон учун ўз эшикларини очиб қўйган. Учинчи фарқ: ижтимоий муассасалар, ҳатто, бугунги ғарбликлар ҳам кўрмаган эзгулик ва ижтимоий кафолат юзасидан барпо қилинганки, бу ажабланиш ва ҳайрат боиси бўлиб келмоқда, Ислом миллатини бошқа миллатларникидан фарқли ўлароқ шомил, соф ва кенг уфқли инсоний хусусиятларга эга эканлигига далолат қилмоқда.

Uhud jangi arafasi. Qo’shin dushmanga qarshi saf tortib turar ekan, Sa’d ibn Abu Vaqqos tirsagidan bir kishi turtayotganini payqab, yoniga qaradi.
– Menga qara,-derdi u kishi.
– Gapir, ey Abdulloh, qulog’im senda.
– Odamlardan holi bir joyga o’taylik.
Nariroq borishdi. Abdulloh ibn Jahsh gap ochdi:
– Ko’rib turibsan, ey Sa’d, hozir jang boshlanadi. Balki bugun umrimizning oxirgi kunidir. Duo qilaylik deb chaqirdim seni. Avval sen duo qil, men “omin” deb turaman. Keyin men duo qilaman, sen “omin” deysan.

Умар ибни Ҳаттоб қорувли, узун бўйли, қуюқ-соқол мўйловли, бошларининг олд томони сочсиз, икки қўллари билан тенг ҳаракат қила оладиган, улкан одимлар ташлаб, бироз шошилиброқ юрадиган киши эдилар.

Ўзлари Қурайш қабиласидан бўлиб, оталарининг номлари Ҳаттоб ўғли, Нуфайл ўғли, Абдул Уззо ўғли, Риёҳ ўғли, Қурт ўғли, Разоқ ўғли, Адий ўғли Каъбдур. Номлари Умар, кунниялари Абу Хафс, лақаблари эса Форуқдир.

Ҳақ бирла ботилни ўртасини тўғри ажратганликлари учун Расу-луллоҳ ҳазратлари томонларидан ушбу Форуқ, яъни ажратувчи де-ган лақаб билан лақаблангандилар. Оналари Хантама номли аёл бўлиб, Қурайшнинг бани махсум наслидандурлар. Умар (р.а.) фил йилидан уч йил кейин туғилган бўлиб, Расулуллоҳ пайғамбарликка мушарраф бўлган вақтларида 27 ёшлар чамасида эдилар.

Расулуллоҳ сирлари

Ҳафса бинти Умар ҳазрати Умарнинг (р.а.) қизлари эди. У Расули акрамнинг (с.а.в.) саҳобаларидан Ханийс ибн Хузома ас-Саҳмийнинг хотини эди. У Мадинада вафот топди ва Ҳафса тул қолди. Шунда Умар ибн Хаттоб (р.а.) қизини хайрият аҳлларидан бирортасига хотин қилиб беришни ўйлаб қолди. У биродари Усмон ибн Аффон (р.а.) ҳузурига бориб, тул қолган қизини хотинликка олишини таклиф қилди. Негадир ҳазрати Усмон бу таклифга унча рўйхушлик бермади. «Бироз ўйлаб кўрайин», деган мавҳумроқ жавобни қилди. Ҳазрати Умар (р.а.) бир неча кун кутиб тоғати тугади. Шунда ҳазрати Усмоннинг (р.а.) ўзи келиб учради ва: «Шу кунларда уйлана олмайман, шекилли, бунинг иложини тополмадим», деди.

Ҳазрати Умар (р.а.) унинг гапидан ҳафсаласи пир бўлиб, бошқа биродари Абу Бакр Сиддиқнинг (р.а.) ҳузурига жўнади. Ҳазрати Усмонга айтилган таклиф унга ҳам етказилди: «Агар истасангиз, қизим Ҳафсани сизга никоҳлаб қўяман». Ҳазрати Абу Бакр Сиддиқ лом-мим ҳам демади, индамай бурилиб кетаверди.

Бу мавзу биз яшаб турган замонга нисбатан ғаройиб бўлмаса-да, лекин Ислом ҳазораси ажойиботлари ҳақидаги мавзулар ичидаги энг гўзалидир. Инсоният ҳатто ҳозир ҳам меҳрибонлик, раҳм-шафқатдан бирор ҳиссани ҳайвонга нисбатан раво кўрмайди. Замондош айрим халқлар ҳалигача байрамларида, хурсандчилик ва риёзий ўйинларида ҳайвон ўлдириш билан кўнгилхушлик қилишади. Мана шу ерда Ислом ҳазораси ўзининг асослари ва воқеълигида ўзидан олдин ёки кейин бирор ҳазора киймаган раҳмдиллик ва латиф инсоний шуур билан йўғрилган либоси билан юзага чиқди. Бу унинг ҳайвонотга меҳрибонлиги ва раҳм-шафқатлилигидир. Шундай раҳмдилликки, у эътиборни ўзига жалб қилади, таажжуб ва ҳайратни оширади.
Ҳайвонга шафқат борасида Ислом ҳазорасидаги биринчи манбада ҳайвонот олами ўз хусусиятлари, табиати ва шуурига эга инсон олами кабидир, деб эълон этилди: «Ерда судралиб юрган ҳар бир жонивор, осмонда қанот қоқаётган ҳар бир қуш худди сизлар каби (Бизнинг қўл остимиздаги) жамоалардир» (Анъом сураси, 38-оят). Инсонда бўлгани каби унинг ҳам шафқат ва меҳрибонлик кўриш ҳуқуқи бор.

«Раҳмдилларга Раҳмон раҳм қилади». (Аҳмад, Абу Довуд, Термизий ва Ҳоким ривоятлари). «Ким шафқат кўргизса, дунё ва охират ҳаётидан насибадор бўлади” (Аҳмад ривояти). «Бир одам йўлда кетарди. Бир вақт жуда қаттиқ чанқади. Шунда бир қудуқ топиб, унга тушди ва сувидан ичди. Сўнг қудуқдан чиқди. Бир вақт қараса, бир ит чанқашдан ҳарсиллаб, хўл тупроқни чайнарди. У одам ўзига ўзи: «Мен қандай чанқаган бўлсам, у ҳам шундай чанқайди», деди-да, қудуққа яна тушиб кетди. Махсисини сув билан тўлдириб, оғзидан маҳкам ушлади. Сўнг юқорига кўтарилиб итни суғорди. Ит Аллоҳ таолога шукр айтди ва у одамнинг гуноҳлари кечирилди. Шунда саҳобалар: «Эй Расулуллоҳ, бизга ҳайвонлар тўғрисида ҳам ажр-савоб бериладими?» деб сўрашди. Пайғамбар алайҳиссалом: «Ҳар бир сувли (тирик) жигар эгаси тўғрисида ажр бордир», деб жавоб қилдилар» (Бухорий, Муслим, Молик, Аҳмад ва Абу Довуд ривоятлари).

1870-yilning haj mavsumida Makkai Mukarramaga oqin-oqin kelgan o'n minglarcha mu'minlar juda ham hursand edilar. Ular Arofatga chiqiladigan kun Juma kuniga to'g'ri kelgani uchun "Hajji Akbar" qilishayotganlaridan bir xursand bo'lsalar, ikkinchi tomondan ismini yillar davomida og'izlaridan tushirmay, dillaru tillarda doston Islom qahramoni Shayx Shomil (r.a) ni ko'rganlaridan boshlari ko'kda edi.

Ka'bai Muazzamani tavof qilgan hojilikka nomzodlar bir-birlaridan "Shayx Shomil(r.a) ham hajga kelgan ekanlar, u kishi qayerda, ko'rdingizmi?" deya so'rab, yon-atrofdan uni qidirishar edi. Mahshar kunini yodga soluvchi bu tiqilinch olomon ko'plab insonlarni hayajonga solgach, Musjidil Harom ma'muriyati, idorachilar insonlar shu shonli mujohidni ko'ra olishlari uchun, uni (r.a) Ka'baning tomiga chiqarishdan boshqa chora topa olmadilar. Shu tarzda o'n minglab inson Shayx Shomil(r.a) ni ko'rdi.