“Кишининг энг лаззатли ва ҳалол оши ўз касби билан топган ризқидир. Кишининг фарзанди ҳам ўз касбидан ҳисоб қилинади” (Аҳмад ибн Ҳанбал. “Муснад”, VI жузъ, 127—162-бетлар).

Шарҳ:
Ҳожат тушган вақтда, зарурат миқдорида, хоҳ рози бўлсин, хоҳ рози бўлмасин, фарзандларининг молидан фойдаланишга ота-онанинг ҳаққи бор. Фарзанд қарамоғида яшаш, талаб қилиш айб эмас. Чунки боланинг моли отанинг ўзи касб қилиб топган моли ҳукмидадир.

“Менинг молим ва болаларим бор, отам эса молимни олишга қасд қиляпти”, деб шикоят қилиб келган кишига Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Сен ўзинг мол-мулкинг билан бирга отангникидирсан” (Ибн Можа. “Сунан”, II жузъ, 24-бет), деб жавоб берганлар ва зарурат туғилганида ота боланинг молидан фойдаланиши дуруст эканини билдирганлар.

Расулуллоҳ (алайҳиссалом) умматларига касб ва ҳунар ўргатишга катта аҳамият берганлар. Садақа сўраб келган бир саҳобага болта соплаб бериб: “Мана шу болта билан тоғдан ўтиб кесиб тушиб сот, ўн беш кун ўтмай туриб, менинг олдимга келма!” (Ибн Можа. “Сунан”, II жузъ, 11-бет) деб буюрганлари бунга далилдир.

*Ризоуддин ибн Фахриддин. “Жавомеъул калим”, Т., “Мовароуннаҳр”, 2004.

«Ҳидоят», 2006, 9-сон

Бир миллатга бахт бўлиб тушган нарса албатта иккинчи миллатга бахтсизлик бўлишлиги тажрибаларда исбот этилгандур. Шунга биноан араблар футухоти зотан ўз шаклида арабларга қанчалик яхшиликлар келтирган бўлса, мағлуб бўлган Ироқ ва Эрон давлатларига инқирозни келтирди.

Тўғри, Умар ибни Ҳаттоб босиб олинган жойлардаги ерли халқларга адолат ва инсоф билан ҳукмронликда бўлган бўсалар-да, бироқ мазкур давлатлардаги мансабларидан айрилган айрим кимсалар ичларида Ислом ҳукмдорига нисбатан қандайдир ички адоватда уйғониши табиийдур. Эроннинг кўзга кўринган ҳукмдорларидан бири Бўлган Хурмузон урушда асир олиниб Мадинага келтирилган эди. У ҳазрати Умарга ҳийла ишлатиб ўз жонини сақлаб қолганди. Бундан бошқа яна ўз мулкларидан уруш туфайли ажраган яна бир неча шахс-лар Мадинада яшаб турардилар.

Бир куни ҳазрати Умар (р.а.) Мадина кўчаларида кетиб бораётсалар, бир одам йўлларини тўсиб чиқиб, у кишига таъна-маломатлар ёғдира бошлади: «Эй мўминлар амири, сен волийларингга ёлғиз панд-насиҳат қилиш билан Аллоҳнинг азобидан қутилиб қоламан, деб ўйлайсанми? Ҳолбуки, Мисрдаги волийинг Иёз ибн ҳанам Пайғамбар алайҳиссалом тақиқлаганига қарамай, нафис ипак кийимлар кияди, шикоятчи – ҳожатманд кирмасин, дея эшигида соқчи ҳам сақлайди».

Бу гапни эшитган ҳазрати Умар (р.а.) қаттиқ хафа бўлдилар, ҳатто шу жойнинг ўзидаёқ тафтишчилар бошлиҚи Муҳаммад ибн Масламани топтириб келдилар. Уни Мисрга боришга ва юртнинг ўша пайтдаги волийси Иёзни қандоқ ҳолда топса, шундайлигича Мадинага олиб келишга амр этдилар. Текширишдан маълум бўлишича, Иёз нафис кийимлар ҳам кийган, эшигида соқчи ҳам ушлаган экан.

Иёзни ҳазрати Умарнинг (р.а.) ҳузурига олиб киришди. Халифа Иёзни ечинтириб, устига дағал жундан тўғилган қора чакмонни кийгиздириб, қўлига чўпонлик таёғини тутқаздилар-да, «Энди сен бориб, манови қўйларни боқиб келасан!» дедилар. Иёз бундан қатъиян бош тортди: «Мен катта ўлканинг волийси бўлсам, қўй боқаманми? Менга бундан ўлим яқинроқ!» деди. Ҳазрати Умар (р.а.) яна буйруқларини такрорладилар. У эса яна тихирлик қилиб туриб олди. Бундан ғазабланган ҳазрати Умар (р.а.): «Сенинг отанг қўй боққанлиги учун ҳанам (яъни, қўй) деб номланган бўлса керак, сен нега қўй боқишдан ор қиласан?» дедилар. Халифа билан тортишиб баттар обрўси расво бўлишини тушунган Иёз ялиниб-ёлборишга тушди: «Албатта, ўзимни тузатаман, хатоларни ҳаргиз қайтармайман!» Шундан сўнггина Умар (р.а.) Иёзнинг чакмонини ечишга буюрдилар ва аввалги вазифасига қайтардилар.

Кўпинча нохолис ғарб тарихчилари, ҳаттоки айрим замондош зиёлиларимиз Ислом динини илм-фан, техника ривожига бепарво бўлганликда, гоҳо тўсқинлик қилганликда айблашга ўрганиб қолишган. Баъзилар ҳатто мусулмонларнинг бугунги кунда техника тараққиётидан орқада қолганининг бош сабабларини ана шунга тўнкашга уринишади.
Аслида шундай бўлганмиди? Тарихга холис назар, тоза виждон билан ёндошадиган ҳар бир инсофли киши бу даъволарда ҳақиқат йўқлигини осонгина тушуниб олади. Сабаби Ислом - илм дини, Пайғамбар алайҳиссаломга нозил қилинган илк ваҳий Аллоҳнинг “Ўқи!” деган фармони илоҳиййаси билан бошланган. “Илм” сўзи Қуръони каримнинг 811 жойида турли маънолар билан келган. Пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссалом бешикдан қабрагача илм излашни, Чин каби олис ўлкада бўлса ҳам, бориб илм ўрганишни муслим ва муслимага шарт қилиб қўйдилар. Ўрта асрлар эса исломий илм-фан, техника энг гуллаб-яшнаган, ўзига хос Уйғониш даври бўлган. Бунга холис тарих шоҳидлик бериб турибди.

Биргина XVI—XVII асрларда Ислом оламида илмнинг турли соҳаларида 86000 уламо фаолият кўрсатган. Мусулмон дунёсида матбаачилик айрим иқтисодий сабабларга кўра, ғарбдан юз йил ортда қолганига қарамай, Ислом ўлкаларидаги кутубхоналарда юз минглаб жилд гўзал ва нодир китоблар бўлган. Ваҳоланки, ўша пайтда Оврўпа қироллик кутубхонасида 100 жилд китоб бор эди, холос.

Меҳрибон ва Раҳмли Аллоҳ номи билан.

1-2-3-4-5. (Аллоҳ йўлида) харсиллаб чопадиган, (чопган пайтида туёқларидан) чақмоқлар чақадиган, тонг пайтида (ёв устига) бостириб борадиган, бас, ўшанда чанг-тўзон кўтариб, шу (чанг-тўзон) билан (душман) жамоасининг қоқ ўртасига кириб келадиган (от)ларга қасам: 6. Шак-шубҳасиз, (кофир) инсон Парвардигори (унга ато этган неъматлар)га кўрнамаклик қилгувчидир. 7. Ва, шак-шубҳасиз, у бунга (ўзининг бу ношукрлигига) гувоҳдир. 8. Ва, шак-шубҳасиз, у мол-дунё муҳаббатига жуда қаттиқ (берилгувчи)дир. 9. Ахир у билмасмики, (Қиёмат қўпиб), қабрларнинг ичидаги нарсалар (жасадларга қайта жон ато этилиб ташқарига) чиқарилганида 10. Ва диллардаги сирлар ошкор қилинганида — 11. Ана ўша Кунда, шак-шубҳасиз, Парвардигорлари улардан (яъни, барча халойиқнинг дунё ҳаётида қилиб ўтган ишларидан) огоҳ(хабардор)-ку!

Ваҳба Мустафо ЗУҲАЙЛИЙ


Бу сура мужоҳидларнинг душман устига шитоб билан бостириб борувчи отларига (одиётга) қасам билан бошлангани учун "Одиёт" деб номланган.

17—18-йилларда Сурия тамом фатҳ этиб бўлингач, Амр ибни Ос қўмондонликлари остида 4000 га яқин аскар Миср вилоятини фатҳ этмоққа киришди. Миср Визант салтанатининг қўли остида эди.

Мисрни румликлар томонидан қўйилган ҳоким ва румлик амалдорлар бошқарардилар. 6 миллион халққа эга бўлган Миср давлатини озгина аскар билан қўлга киритмоқ учун юриш бошладилар. Амр ибни Ос ғоятда моҳир ва жуда сиёсатдон кимса бўлганлар. Гўзал сиёсатлари билан, Мисрнинг ерли халқини тез орада ўз томонларига бутунлай оғдириб олдилар. Узоқ асрлар давомида румликлардан жабру-жафолар кўрган, оғир солиқлар азобини тортиб келаётган Миср халқи Ислом аскарларининг муомалаларини кўришгач, ортиқ қаршиликсиз сулҳлар тузишга киришдилар. Амр ибни Ос Мисрнинг турли вилоятларини икки йил ичида бирин-кетин қўлга киритдилар. Аммо Миср давлатининг асосий шаҳарларидан ҳисобланган Искандария эса ҳамон румликлар қўлида турарди. Рум султони Искандарияга денгаз орқали ёрдам кучлари юбориб шаҳарни қўлдан чиқармасликка жон-жаҳди ила ҳаракат қиларди. Халифа ибни Ҳаттоб янгидан 12 минг кишилик қўшин тайёрлаб Амр ибни Осга ёрдамга жўнатдилар. Ёрдам кучи етиб келгач, Амр ибни Ос Искандария шаҳрини қамал қиладилар. Қаттиқ жанглардан кейин Рум аскарлари бутунлай мағлубиятга учрайди. Бир қисми эса кемаларга ўлтириб денгиз орқали Константинополга, бир қисми эса ички Мисрга қочадилар. 20-йилда Мисрни фатҳ этилиши ниҳоясига етади.

Одиллик шамшири

Ҳазрати Умар (р.а.) раъиятни қаттиққўллик билан бошқарсалар-да, мўмин-мусулмонлар ҳам, ҳаттоки зиммийлар ҳам у кишидан норози бўлмасдилар. Чунки Умар ибн Хаттоб адолат билан иш тутардилар. Ҳукм чиқарганда икки томоннинг обрў-мартабаси-ю бой-камбағаллиги, ҳукмдору-қул эканлигини ҳисобга олмас, Ислом шариатига, Аллоҳнинг буйруғи-ю Расулуллоҳнинг (с.а.в.) суннатларига амал қилардилар.

Ҳазрати Умарнинг халифалик даврларида Ислом давлати бир неча вилоятларга бўлинган, уларнинг ҳар бирига алоҳида волий (ҳоким) тайин этилган эди. Халифанинг ўзлари Мадинада волий эдилар. Маккада Нофиъ ибн Абдулхорис Ҳузоий, Тоифда Суфён ибн Абдуллоҳ, Басрада Абу Мусо ал-Ашъарий, Дамашқда Муовия ибн Суфён, Мисрда Амр ибн Ос, Фаластинда Алқама ибн Муҳаззаз волий эдилар. Улар халққа ҳам, армияга ҳам, дин ишларига ҳам раҳбар эдилар.

Исломда мусулмонларнинг покиза, тоза бўлишларига, ҳамиша ҳар жойда пок юриш-туришларига катта эътибор билан қаралади. Чунки Аллоҳ таолонинг амри шундай! Пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссаломнинг насиҳатлари шундай! Сабаби Ислом дини покизалик, гўзаллик устига қурилган. Шариатимиз покиза одамдан ифлослик, разиллик чиқмайди, дуоси ижобат бўлади, деб ҳисоблайди. Поклик – мўминнинг кўзгуси. “Поклик – иймондандир”, деганлар жаноби Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам.

Ислом мусулмонларнинг тоза, пок бўлишларини таъминлашда энг майда-чуйда “икир-чикир”ларгача аралашган. Пайғамбаримиз алайҳиссалом суннатлари орқали бу соҳадаги йўл-йўриқ ва кўрсатмаларни тарғиб қилади.